Fysieke dragers

Samenvatting

In deze snel digitaliserende wereld is er tegelijk een blijvende behoefte aan fysieke dragers, zoals boeken en papieren kranten in plaats van e-readers of luisterboeken, en cd’s en langspeelplaten in plaats van streamingdiensten. Zelfs het analoge fotorolletje, de vulpen en het cassettebandje maken een onverwachte comeback. Een iPod, een uitgefaseerde opslagvorm van muziek, is tegenwoordig tweedehands meer waard dan de oorspronkelijke aanschafprijs. Mensen hebben behoefte aan iets tastbaars, iets wat een bepaalde consistentie heeft en vast te houden is. Het terugverlangen naar betere en voorspelbaardere tijden gesubstantieerd in een ‹transitional object›. Het voorziet in een verlangen naar verduurzaming en resonantie in plaats van voorbijgaande vluchtigheid bewaard in de ‹cloud›. Deze contrarevolutie op kleine schaal vindt plaats op meerdere met elkaar verbonden terreinen: van digitaal naar analoog, van virtueel naar authentiek en concreet, van postmodern naar ouderwets, van algoritme naar mens. Nu goed nieuws geen nieuws meer is, groeit het aantal mensen dat de actualiteit niet meer volgt omdat ze het lastig vinden de grote hoeveelheid rampspoed en ellende te verwerken. Voortgestuwd door de zelfgenoegzame beschutting van sociale media en influencers lijkt bovendien alles wat beweegt en in een filmpje vast te leggen is van even groot belang. In Bions terminologie zou je kunnen zeggen dat de omzetting van bèta-elementen naar alfa-elementen faalt omdat moderne (sociale) media de containende alfafunctie ontberen. Een toenemende, maar kleine minderheid trekt zich terug uit de vooral digitale wereld van het nieuws en de waan van de dag en durft meer te vertrouwen op echte fysieke contacten zoals een ontmoeting met de buren, in plaats van een praatje met een chatbot. De ontwikkelingen in ‘generative artificial intelligence’ (GenAI) gaan echter zo razendsnel dat niemand precies weet hoe zich hiertoe te verhouden. Zelfs in het besef dat men communiceert met een algoritme wordt AI niet alleen om een passend advies, maar zelfs om morele steun gevraagd. Komt ook ons vak, net als vele andere beroepen, onder druk te staan? Programmeren, het uitvoeren van ingewikkelde berekeningen, patroonherkenning bij het beoordelen van beeldmateriaal, autorijden, muziek componeren, het schrijven van een tekst enzovoort kunnen inmiddels minstens zo goed en adequaat uitgevoerd worden door AI. Maar wanneer AI in een meer gepersonifieerde vorm als chatbot empathisch kan reageren en invoelbaar oog heeft voor problemen, heeft de psychotherapie dan haar langste tijd gehad? In hoeverre deze ontwikkeling een bedreiging vormt voor de psychoanalyse en haar toepassingen komt in het hiervoor relevante artikel van Suzy Schipper en Reitske Meganck aan bod. Een belangrijk gemis vooralsnog betreft het lichamelijke driedimensionale contact, de intercorporaliteit, de ontmoeting van mens tot mens, met de mens als fysieke drager van gevoelens en verlangens, reflectie en zelfbewustzijn. Het fysieke contact is voor ons vak belangrijker dan ooit, al is het maar om feit en fictie, anima en robot te onderscheiden. Het Ik is eerst en vooral een lichaams-ik, schreef Freud al. Bovendien is de mens, anders dan een robot, als een aards, lichamelijk en zintuiglijk wezen vanzelfsprekend opgenomen in een leefwereld, in een betrokken context met andere omgevingsobjecten waarmee een reciproque beïnvloeding plaatsvindt.